Kiedy słowa „na zdrowie!” ranią – pod takim hasłem ruszyła nowa kampania społeczna Stowarzyszenia SOS Wioski Dziecięce. Prowadzone działania mają na celu zwrócenie uwagi na szkodliwość używania alkoholu w ciąży. 

Jak zwraca uwagą Stowarzyszenie, według danych polskiej policji w 2025 roku wszczęto 51 606 nowych procedur „Niebieskiej Karty”.  To ponad 141 dziennie. Co ważne, prawie 25 tysięcy osób zgłoszonych do procedury „Niebieskiej Karty” w 2025 roku, które stosowały przemoc domową, była pod wpływem alkoholu. Jeśli chodzi o przemoc wobec dzieci i młodzieży, w ubiegłym roku policja odnotowała jej stosowanie w przypadku 29 210 nieletnich. 563 z nich w efekcie takiej interwencji umieszczono w pieczy zastępczej.

Kampania kierowana jest nie tylko do rodziców i opiekunów, ale o wiele szerzej. Jak czytamy na stronie kampanii – „za pielęgnowanie w naszym kraju kultury picia odpowiadamy, często nieświadomie, w pewnej mierze wszyscy”.

– Każda reklama alkoholu w telewizji czy na bilbordach, każdy „szampan dla dzieci”, każde „ze mną się nie napijesz?”, sprzedawane na deptakach wczasowych koszulki „piwo to moje paliwo”, korporacyjne „prosecco friday” czy właśnie to okolicznościowe „na zdrowie!” to regularne i wszechobecne podkreślanie, że alkohol jest w porządku, a „picie” równa się „radość” – alarmuje Monika Ochmańska, ekspertka merytoryczna w Stowarzyszeniu SOS Wioski Dziecięce.

Konsekwencje na całe życie

Organizatorzy kampanii podkreślają, że alkohol może nieść za sobą konsekwencje na całe życie. Jednym z tematów kampanii jest FAS, czyli Płodowy Zespół Alkoholowy. Według danych przywoływanych przez Stowarzyszenie w Polsce każdego roku rodzi się około 1000 dzieci z FAS, a w pieczy zastępczej przebywa obecnie ponad 3500 dzieci z taką diagnozą.

FAS lub jego lżejsza forma FASD są skutkiem ekspozycji płodu na alkohol. Organizm dziecka ma bardzo ograniczoną zdolność do jego metabolizowania, dlatego kontakt z alkoholem może prowadzić do trwałych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym.

Stowarzyszenie zwraca uwagę, że nie określono minimalnej dawki alkoholu, którą można uznać za bezpieczną w ciąży.

– Nie jest znana minimalna dawka alkoholu, która spowoduje wystąpienie u dziecka zaburzeń z grupy FASD. To oznacza, że nawet jeden symboliczny kieliszek wina wypity przez ciężarną może wiązać się dla dziecka i jego opiekunów z konsekwencjami do końca życia. A alkohol jest wszechobecny, zarówno wśród kobiet z grup marginalizowanych, jak i uprzywilejowanych społecznie – ostrzega Aleksandra Sikorska, psycholożka wspierająca rodziców zastępczych w Stowarzyszeniu SOS Wioski Dziecięce.

Ekspertka zaznacza też, że choć picie alkoholu przez ojca nie jest uznawane za bezpośrednią przyczynę FAS, pojawiają się badania wskazujące, że nie pozostaje ono bez znaczenia.

– Wprawdzie picia alkoholu przez ojca dziecka nie uznaje się za bezpośrednią przyczynę FAS, ale mamy już badania wskazujące, że nie jest to obojętne. Przyszłym ojcom zaleca się abstynencję co najmniej na trzy miesiące przed planowanym poczęciem, a regularne picie alkoholu przez przyszłego ojca może powodować wady genetyczne i zaburzenia rozwojowe u płodu – wyjaśnia.

Jak może objawiać się FAS

Objawy FAS mogą dotyczyć wielu obszarów funkcjonowania dziecka. Wśród pierwszych sygnałów wymieniane są m.in. niska masa urodzeniowa, dysmorfia twarzy (szeroki rozstaw oczu, brak rynienki podnosowej, krótkie szpary powiekowe) i zaburzenia więzi w pierwszych miesiącach życia (dziecko nie lgnie naturalnie do matki, jest apatyczne). 

W kolejnych latach mogą pojawiać się opóźnienia w rozwoju mowy i motoryki, trudności z uczeniem się i zapamiętywaniem, problemy z koordynacją ruchową, regulacją emocji i nawiązywaniem relacji. Zaburzenia mogą wpływać również na rozumienie związków przyczynowo-skutkowych. FAS może współwystępować także z problemami zdrowotnymi, m.in. wadami serca, chorobami nerek oraz zaburzeniami wzroku i słuchu.

Profilaktyka zaczyna się wcześniej

Jedynym bezpośrednim czynnikiem ryzyka FAS jest spożywanie alkoholu przez kobietę w ciąży. Stowarzyszenie zwraca jednak uwagę, że na sam fakt picia mogą wpływać również inne okoliczności: powszechna obecność alkoholu w otoczeniu, brak wsparcia, młody wiek, niewiedza czy niewystarczająca opieka medyczna.

Dlatego profilaktyka nie może ograniczać się wyłącznie do komunikatu kierowanego do kobiet w ciąży. Powinna obejmować również edukację, wsparcie oraz rozwiązania systemowe.

Choć FAS wiąże się z trwałymi konsekwencjami, dzieci z tą diagnozą mogą korzystać z wielu form wsparcia, jak np. zapewnienie bezpiecznego i przewidywalnego środowiska, wsparcia psychologiczne, neurologopedycznego, fizjoterapii czy terapii integracji sensorycznej.

Regularne wsparcie dla dzieci z FAS

Kampania zachęca do zmiany podejścia do obecności alkoholu w codziennym życiu i rodzinnych zwyczajach. Stowarzyszenie podkreśla, że każdy może mieć wpływ zarówno poprzez własne decyzje, jak i poprzez wspieranie działań pomocowych.

Regularne, comiesięczne darowizny pomagają finansować terapię i działania, które mają ograniczać skutki FAS oraz wspierać dzieci mierzące się z jego konsekwencjami.

Więcej informacji na temat możliwych form wsparcia można znaleźć na stronie: www.wsparcie.wioskisos.org.

oprac. Karolina Sendal